Сейсенбі, 23 қазан 2007Конференцияны облыс әкімі Елеусін Сағындықов ашып, бұл шараның Елбасы Нұрсұлтан На­зарбаевтың тікелей бастамасымен жүргізілген “Мәдени мұра” бағ­дарламасының аясында өткізіліп отырғанына тоқталды. Ел аузын­да Қобыланды батыр Қобда ауда­нының Жиренқопа ауылында жер­ленгені туралы айтыл­ғаны­мен, нақты ғылыми дәлел жоқ еді.

1960 жылдары антрополог Ноэль Шаяхметов бастаған ғалым­дар Қобыландының сүйегін Мәс­кеу­ге зерттеуге алып кеткен бола­тын. Мәскеу мүрдені қайтара қой­мады. Тәуелсіздігіміздің арқасында өткен жылы 40 жылдан соң батыр бабамыздың сүйегі елге оралып, өткен жылы өз орнына арулап қайта жерленді. Батырдың сүйегін анықтап, ғылыми дәлелдеген Қа­зақ­стан Республикасы Орталық мемлекеттік мұражайы антро­по­логиялық лабораториясының мең­герушісі, академик Оразақ Ис­мағұлов көп еңбек сіңірді. Облыс әкімі барлық жұмыстар үшін жергілікті бюджеттен қаржы бөлді.
Конференцияда Қазақстан Республикасы Президенті Мәдени орталығының директоры, фило­ло­гия ғылымдарының докторы, профессор Мырзатай Жолдасбе­ков “Эпостың тарихилығы, та­рихи қайраткер және эпостық бейне” тақырыбында баяндама жасады. Баяндамашы ғалымдар­дың зерт­теуінше, қазақ халқын­да, нұс­қауларын қосып есеп­тегенде, мың­ға тарта эпикалық туынды бар екенін, солардың ішінде бір ғана “Қобыланды” жырының 29 нұсқасы бар екенін айтып өтті. Академик М.Әуезов эпостық шығармалар турасында: “Бұл дас­тандар көбіне сонау бір бағзы за­мандарда Орталық Азияны, Қы­рым мен Еділ бойын жай­лаған көш­пелі тайпалар басынан ке­шірген нақтылы тарихи оқи­ға­лардың поэтикалық көрінісі болып табылады. Батырлар жырының кейіпкерлері – Қо­быланды, Қамбар, Тарғын сияқ­ты аға батырлар мен Алпамыс, Сайын тәрізді батырлардың есімдері тарихи оқиғаларға байланысты”, — деп жазған. Қазақ эпостарының ішінде ең көп зерттелгендерінің бірі – “Қобыланды батыр” жыры екен. Қобыланды жөніндегі аңыз-әңгімені алғаш рет баспа бетіне түсірген – В.В. Радлов.
“Қобыланды батыр” жыры жайындағы алғашқы келелі сөзді Әлихан Бөкейхановтың “Туркес­танские ведомости” газетінде жа­рия­ланған “Женщины по кир­гизской былине Кобланды” деген көлемді мақаласынан кездес­тіруге болады. Жырды ғалым Мәлік Ғаб­дуллин де егжей-тегжейлі зерттеген. Марабай, Мергенбай жырау, Бір­жан Толымбаев, Айса Байтабынов, Мұрын Сеңгірбаев және басқа көптеген жыраулар жырлаған. Ал, атақты ақын Нұр­пейіс Байғанин 9 мың жолдық нұсқамен жырлаған.
Мырзатай Жолдасбеков шын мәнінде Қобыландының өмір сүрген дәуірі белгілі, бұл – тарихи ақиқат, деді. Тәуелсіздік алғаннан кейін шыққан төл энциклопе­диямызда мынадай жолдар бар: “Қарақыпшақ Қобыланды – (шамамен XV ғ.) өмір сүрген батыр, тарихи қайраткер. Көшпелі өзбек мемлекетінің негізін қалаушы Әбіл­қайыр ханның бас батыры. Қазақ шежіресінде Қобыландыны Қара­қыпшақтан тарайтын Тоқтарбайдан туғызады. Қобыландыдан Беркім­бай, Беркімбайдан бес таңбалы Қыпшақ ұрпақтары өрбиді...Ел аузындағы деректерге қарағанда, оның бейіті Қобда өзенінің бойын­да”, — делінген.
Қобыланды батыр – шын мә­нінде, қайталанбас эпостық образ деңгейіне жеткен тарихи тұлға.
Ғалым Әуелбек Қоңырат­баевтың жазуынша, Қобыланды батыр Әбілқайыр ханның екі төбе биінің бірі болған. Ал, екі бидің бірі – Ақжол би атанған Дайыр­қожа.
Ғалым Е.Ысмайылов “Қобы­ланды” жырын XІV-XVІ ғасыр­лардағы ноғайлы заманының батырлар жырына қосады. Қай­ғысы мен қасіреті мол, шытыр­ман оқиғалы жырлар аз емес. “Бөген батыр”, “Едіге”, “Ер Сайын”, “Қамбар”, “Мұсахан”, “Орақ” тағы басқа жырлар сол дәуірде туған. Әлкей Марғұлан қазақ эпостарының туу тарихын бес кезеңге бөле келіп, “Қо­быланды батыр” жырын ноғай­лы дәуіріне жатқызады.
Қобыландының өмірде бол­ғандығын профессор Б.Кенже­баев та жазып кеткен. Ғалым “Қобыланды батыр” атты мақа­ласында Қобыланды тарихта болған ба, болса қай заманда деген сұраққа жауап іздейді. Қобыландыны Ақсақ Темір мен Тоқтамыс хан тұсында (XІV-XV ғ.) өмір сүрген. Оған дәлел: Тоқтамыспен егескен Едіге ба­тыр Ақсақ Темірге барып қол­басы болғанда, оның артынан кері қайтаруға тоғыз кісі жі­берген. Соның бірі Қарақыпшақ Қобыланды болыпты, — дейді.
Қоғам және мемлекет қай­рат­кері, халық жазушысы Әбіш Кекілбай қазақтың арғы-бергі тарихына кең тоқтала келіп, Қобыландының аңыз кейіпкері емес, тарихи тұлға екенін дәлелдеп берді.
Министр Е.Ертісбаев Елбасы ұсынған “Мәдени мұра” бағ­дарламасы 2004-2006 жылмен шектеліп қалмайтынын, әлі де жалғаса беретініне тоқталды. Бүгінгі мәдени шара соның бір көрінісі, деді. Сондай-ақ алдағы уақытта Ақтөбе өңірінде Әбіл­қайырға, Әйтеке биге ескерткіш қою жоспарланып отырғанын да айтып өтті.
Бүгін Қобда ауданының Жиренқопа ауылында Қобы­лан­ды батыр мемориалдық кеше­нінің ашылуы болады. Сондай-ақ театрландырылған көрініс, бәйге, ұлттық спорттық жа­рыс­тар және басқа мәдени шаралар өтеді.


Авторы: Бердібай КЕМАЛ, Ақтөбе.