Сейсенбі, 04 қараша 2008Отандық тарих ғылымында тұңғыш рет Қазақстанның тарихи-мәдени атла­сы жарық көріп отыр. Салмағы 6 килә тартатын, түрлі-түсті көркемсуретті кі­тап­ты шығаруға елі­міздің ғалымдары, ре­дакторлары мен құрас­ты­рушылары 2 жылдан астам уақыт еңбек­теніпті. Түрлі саланың 250-дей маманының тер төгуі арқасында жарық көрген бұл жобаға көрші Ресейдің өзінен 27 ғалым тартылған.

Ең бастысы, бұл тірлікке қолынан іс келетін азаматтарымыз ұйытқы бо­лып отырғанын айта кетелік. Бұдан екі-үш жыл бұрын “АБДИ Компани” АҚ президенті Әбдібек Бимендиев шақы­рып, осындай кітап шығарамыз деген­де, ешқайсысымыз сенбеген едік. Енді сол кітаптың тұсаукесеріне қатысып отырмыз” дейді ғалымдарымыз.Кітаптың редакциялық алқасының төрағасы – ҚР ҰҒА академигі, Ә.Мар­ғұ­лан атындағы Археология институ­ты­ның директоры Карл Байпақов атал­мыш атластың тұсаукесері айтулы оқи­ға­лар қатарынан орын алатындығын айтады. Ежелгі дәуірден бастап, бүгінгі еге­мендігімізге дейінгі ел тарихын тү­ген­деп отырған кітапта тарих та, таби­ғат та, салт-дәстүріміз де, өнеріміз де, ұлттық өрнектеріміз де, өзен-көлдеріміз бен көне жәдігерлеріміздің бәрі-бәрі бар.Осы атластың жарыққа шығуына ат салысқан ҚР ҰҒА академигі, халықара­лық қыпшақтану инсти­тутының дирек­торы Болат Көмеков: “Бұл халықтың сана-сезімін оятатын, рухын биіктететін кітап. Және соңғы жылдары археоло­гия, этнография, тарих, география ғылымдарында үлкен табыстар болды. Сол табыстардың бәрін осы кітаптан табуға болады. Атласты шығаруға тек отандық мамандар ат салысқан жоқ, шетелден де ғалымдар тартылды. Сондықтан да бұны халықаралық деңгейде жасалын­ған жоба десе де болады. Қолымызға ти­ген кітаптың ғұмыры ұзақ. Бүгін шығып, ертең ұмытылатын дүние емес. Өйт­кені, отандық қорда, халықаралық қорда бар фактілер өте жақсы жинақ­талған. Тұсауы кесілген кітапты оқыған адам тарихты біледі. Тарихын білген адам – өз жерін сақтайды, мемлекеттің іргесін қуаттап, рухын биіктетеді”, – дейді.Атласқа 140-қа жуық әртүрлі көне кар­талар, 4 мыңға жуық түрлі фотосурет­тер мен сирек кездесетін мұрағаттық көркемсуреттер, сондай-ақ 130-дан астам бірегей авторлық карталар кіріпті. Оның ішіндегі 80 карта ежелден бүгінге дейінгі қазақ өлкесінің тарихи тұрғыдан даму жолдарына арналған. 24 карта қазақ жері бастан кешкен 3 мың жылдық тарихтан сыр шертеді.880 беттен тұратын атластың ғылыми мәтінін жазған 80 автордың 2-і ҚР ҰҒА академигі, 24-і ғылым докторы 42-сі ғылым кандидаты.Кітапқа пайдаланылған фотосуреттер мен көркемсуреттер барлығы 22 ғылыми мекеме қорынан (оның 7-і Ресейдікі) жинақталған. Сондай-ақ, Қазақстан мен Ресейдегі 60-қа жуық фотосуретшінің ең­бек­тері пайда­ланылса, 9 суретші өз қол­дарымен салған бейнелеу материалдарын ұсыныпты. Үлкен атлас “Табиғат”, “Археология және тарих”, “Этнография”, “Қазіргі Қа­зақ­стан”, “Қазақстанның қалалары мен облыстары: тарих және мәдениет ескерткіштері” атты бес ірі тараудан тұрады. Мұның ішіндегі ең үлкені “Архео­логия және тарихтың” өзі (610 бет) ары қарай “Ежелгі дәуір; “Ортағасыр” (Түркі мемлекеттерінің дәуірі, Моңғол империя­сының құрылуы мен ыдырауы. Шыңғыс әулетінің үстемдігі; Қазақ мемлекеттілігі дәуірі); “Жаңа заман”, “Кеңестік Қазақстан” деп төрт бөлімге бөлінеді.Кітапта алғаш көзге түсетін жайт – ғылыми тұрғыдан сарапталып, тарихи не­гі­зіне мейлінше ұқсата салынған көне тұрғын жайлардың, көне қару-жарақтар мен киім кешек, сауыт-саймандардың көр­кем суреттері көрушіні таңғалдырмай қоймайды. 100-ден астам мұндай сурет­тердің ішінде 58 рекон­струкцияны ерекше атауға болады. Мәскеулік тарихшы әрі өнертанушы М.Гореликтің Қазақстанның арғы-бергі тарихындағы барша қару-жарақ түрлерін зерттеп, оларды күллі Еур­азия даласындағы қару-жарақ, сауыт-сай­ман түрлерімен салыстыра салған сурет­тері көне түркіден ХІХ ғасырдың соңына дейін қол­данылып келген қазақ қару-жарақтары мен сауыт-саймандарын көз ал­дымызға әкеледі. Кітапты парақтаған әрбір оқырман сауыт киген ғұн көсемі Атилла патшаны да, арғымақ мініп, қару асын­ған қазақ ханы Жәнібекті де, қып­шақ әйелі мен моңғол әйелінің киімін де көре алады.Сондай-ақ, кітапта Алматының, Шым­­кент пен Тараздың, тағы да басқа тарихы мен дәстүрі бай қала­лардың мұрағатынан алынған сирек кездесетін фото­сурет­тер көрініс тауыпты. Көпте­ген көр­кемсуреттер мен көне кар­талар Ресейдегі орыс география­лық қоғамы мен РҒА Материал­дық мәдениет тарихы институ­тының мұра­ға­тынан, Ресей Ұлт­тық кітапханасы мен Санкт-Пе­тербургтегі мемлекеттік Эрми­таж қорынан және басқа ресейлік мұ­рағат орындарынан алынған.Кітаптағы көне карталар мен сурет­тердің көпшілігі бұған дейін еш жерде жарық көрмегенін де айта кеткен жөн.Көне карталар қазақ жеріндегі дәстүр мен өркениеттен хабар берсе, кейінгілері қазақ жерінің ХІХ ғасырдан бастап кешегі күнге дейін қалай бөлшектенгенін айқын көрсетеді. Еділ мен Жайық арасындағы қа­зақ жерін қағаз бетіне түсірген неміс кар­тасы (1837), Орынбор өлкесінің әкім­шілік бөліністерін көр­сететін орыс картасы (1870), қазақ да­ласын жалпы сипаттайтын ағылшын карталары ХІХ ғасырда қазақ жеріне көз тіккен елдердің нені көзде­генін толық аңғартады.Қазақ мәдениеті мен тұрмыс-тірші­лігін бейнелейтін сирек кездесетін қызғы­лықты фотосуреттер де жеткілікті. Бұл ретте XVІІІ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген, жұртшылыққа көп таныла қоймаған Барбиштің қаламынан туған картиналар ерекше. Қазақ халқының салт-дәстүрі, саудасы, көші қоны, жерлеу мен жазалау рәсімдері бейнеленген бұл суреттердің әрқайсысы ұлтымыздың та­рихы мен мәдениетіндегі баға жетпес құндылыққа айналып отыр. Суретші А.О. Орловскийдің XVІІІ ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың басында салған “Казак­тардың қазақтармен шайқасы” атты кар­ти­насы да жұртшылық назарын аудармай қоймайды.Үлкен атласқа, атынан көрініп тұрған­дай, 130-дан астам бірегей авторлық кар­та­лар енгізілген. Оның ішінде ежелден бү­гінге дейінгі қазақ жерінің тарихи дамуы­на арналған 80 карта алғаш рет жаса­лы­ныпты. 24 карта үш жарым мың жылдан астам уақытта біздің өлкеміз бастан өт­кер­ген тарихи үдерісті бүкіл Еуразия та­рихы аясында қарастыратынымен ерек­шеленеді. Картада әр кезеңдердегі соғыс жорықтарының бағыт­та­ры, тайпалардың көші-қондары мен қо­ныстары және сауда байланыстары, рес­публиканың археология ғылымындағы ең соңғы жаңалықтары, жаңа қалалар мен кенттер, елдегі ірі та­рихи және мәдени ескерткіштер көрініс тапқан.Осы арада аталмыш кітаптың жарық көруіне 1 миллионға жуық АҚШ долларын жұмсаған “АБДИ Компани” АҚ президенті Әбдібек Бимендиев жобаға өзі жетекшілік етіп, 2,5 жыл бойы жұмыстан кейін қалып, кітаптың безендірілуіне, сапасына тікелей араласқанын әріптестері айтып отыр.Жаңадан жарық көрген “Қазақстан тарихы мен мәдениетінің үлкен атла­сының” бағасы 40 мың теңге екенін айт­сақ, кітап қазірге 5 мың данамен шығып отыр. Бұл туралы Әбдібек Би­мендиев былай дейді: “Кітапты ғалым­дарымыз, редакторларымыз бен құрас­­ты­рушыларымыз көз майларын тауы­сып отырып, инемен құдық қазғандай етіп жасады. Екі жыл бойы Мәскеу мен Санкт-Петербургтің мұра­ғаттарына барып, мәлімет жи­наумен болдық. Кітапты шы­ға­руға аса сапалы қағазды, қымбат бояу, ең озық технологияларды пайдаландық. Жақ­сы кітап ешқашан арзан тұрмайды. Ға­лымдарымыз тарапынан атласты ағылшын тіліне аудару туралы да ұсыныс айтылуда”.Дегенмен, екінің бірі 40 мың теңгеге кітап сатып ала алмайтыны аян. Сондықтан көпшілікке қолжетімді болу үшін, оның электрондық нұсқасын жасау да ойлас­тырылып отыр. Бұл әсіресе, оқушылар мен студенттер үшін аса тиімді болар еді. Кітап алдымен неге орыс тілінде жарық көрген деген заңды сұрақ туса, дерек көздерінің бәрі орыс тілінде екендігін айтуға болады. Дегенмен, қазіргі күндері кітаптың қазақша нұсқасы дайындалып жатқан көрінеді.

Авторы: Айнаш ЕСАЛИ, Алматы.