Сәрсенбі, 16 ақпан 2005Алғаш басқан сәтті қадамда­рымен барша жұртты қуанта қозғалған “Мәдени мұра” керуені мәртебелі сапарына аттанғанына екі жылға жуықтады.

Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев аумалы-төкпелі кезеңде Елбасы сай­ланып, ұлт бостандығын қауіп­сіз ет­кен еді. Енді ұлт болмысын қалып­тас­тырар мәдени керуеннің бас ноқ­тасын да өз қолына алды.  Елдің рухани жорығына бағыт алған бұл сапарда қазақ тарихы мен мәде­ниетінің не бір қағыс қалған қырлары мен ұмыт болған сырла­рының анықтала түсері сөзсіз. Бұл керуен-көш қозғалысының  үшжылдық та емес, бесжылдық та емес,  мәңгілік екеніне сенімдіміз.“Мәдени мұра” бағдарламасы  егемен еліміздің өз қолымен өсіріп шығарған ең тәтті жемісі болды.Халқымыздың “Мәдени мұра” бағдарламасынан күтері көп.“Мәдени мұра” – қазақ халқы­ның шаңырағын ұлт дәрежесінде көтеріп тұра алар алтын бақанға айнал­ды дейді көпшілік қандас­тарымыз.“Мәдени мұра” –  ұлтымыздың және әлемнің даналықтарымен су­сындатар кітаптар шығару, көне қа­лаларымызды жер астынан аршып алу, көне ескерткіштерді қалпына келтіру міндеттерін  анықтап берген құжат болды дейді іскер адамдар.“Мәдени мұра” –  кейбір лауа­зымы зор биліктілер мен басшы­лардың, қалталылар мен қаражатты жұмсайтындардың  мәдениетке дегенде алақанын аштырмайтын құлыптың ашқышы секілді болды дейді кейбір мәдени  қызметкерлер.“Мәдени мұра” – еліміздің түрлі өңірлері үшін арнайы дайын­далған бағдарлама секілді деп таң қалады көпшілік таныстарым.“Мәдени мұра” – менің жаным мен болмысымның сұранысы бо­лып шықты деп қосқым келеді  мен.Осындай шаруаның соңында жүргендер бұрын қалтасы барға қол жайған тіленшілік, билігі барға бас игіш мүләйімшілдік хал кешіп кел­ген болса, ендігі жерде бұл бағдар­ламаға сүйенгендер мәдени мұра жоқ­таушыларының еңбегі елге қа­жет нәрсе екенін сездіре, міндет арта сөйлесе алар дәрежеге көтерілді.Қазақ халқы – ешкімге ұқса­майтын мәдениет пен әдебиетті мұра еткен ел. Сол ата-бабалары­мыздың біздерге әдеті мен салтын ұғындырғанын, ұрпақ жүрегіне діні мен сенімін дарытқанын  сезіне өмір сүру бабалар рухы алдында мойында борыш, жүректе парыз барын мойындай бастаудың, ержету мен саналы өмір сүрудің басты белгісі.“Мәдени мұра” бағдарламасы – қазақ халқын рухани азықтан­ды­рудың, “біз де ел екенбіз ғой” деп мақтаныш сезіміне бөлендірудің, ел санасын жоғары сатыға көтерудің бағдарламасы.Президентімізге сол үшін де өзімді мәңгілік борыштымын деп есептеймін.Фариза Оңғарсынова айтқан­дай, “Елбасы тегін адам емес!”Президентіміздің тегін адам еместігін тек қана қазақ халқы емес, дүние жүзінің елдері де мойындап болғандай. Әлемдегі ең алып елдер басшыларының қайта-қайта Астанада бас қосуы соның дәлелі секілді.23-24 мамыр күндері Елбасы Маңғыстау өңірінде болып, осы мақала авторының шаңырағына бас сұғып, дастарханынан дәм ауыз тиді. Президентпен болған сол уақыт біздің отбасымыздың қымбат сәтіне айналды. Біз ендігі жерде заты мен түрі белгісіз “уақыт” деген ғажаптың да мәдени мұраға айнала алатынына көзіміз жетті.Менің бір жасар немеремді қолы­на алып, “Бұ батырдың аты кім?” деп сұрады Президент. Бұл бала­ның аты Досан, бірақ олай деп атауға именіп, Досеке деп атаймыз, дедім. Сонда Нұрекең “Досан бол­ғанда орыс патшасын састыратын Досан батыр ма?” деп қарсы сұрақ қойып, ел тари­хына өте жетік екенін сездірген еді.Нұрекең немерелерімізге көңіл бөліп, олардың қабілеттерін байқап қарады. Немерем Жәмила Нұрсұл­тан Әбішұлына арнап жазған “Қа­зақ халқына бақыт тілеймін!” деген өлеңімді оқып берді. Президенттің аузынан естіген “Мына бала дайын актриса ғой” деген мақтауы мүмкін оның арманына айналар. Астанадан келген жиен немерелерім: төртінші сынып оқушысы Абай домбырада күй тартып, Айман Мұсақо­жаева­ның Му­зыка академиясының екінші сыны­бын бітірген Арайлым пианинода Еуропа саздарын ойнап берді. Президенттің “Ойнағаның қандай саз?” деген сұрағына “Бах” деп іле жауап бергені Нұрекеңнің көңілін көтеріп тастап еді. Әңгіме тақырыбы халықтың әлеуметтік жағдайына ауысқан кезде  Маңғыстау өңірінің Жары Мәтжан атты бір биінің сөзін еске алдық. Би бабамыз тіршілігінің мағынасын бір ауыз сөзге сыйғы­зып: “Менің көже қарнымды той­дыр­ған бір жер бар, ол – Хорезм­нің ойы, Әмударияның бойы. Ме­нің көңіл қарынымды той­дырған бір нәр бар, ол – үлкендердің сөзі, Ермембет бидің өзі”, дейді екен. Біздің “Мәдени мұра” деп жүргеніміз сол “көңіл қарын”   ғой. “Мәдени мұра” бағдарламасы – қазақ халқының қазақ болып өмір сүре алатынының кепілі!Осы бағдарлама арқасында, облыс әкімдігінің көмегімен, жақын арада Тобықты ойындағы Бекет-Атаның төртінші жер асты мешіті халықтың рухани сұраны­сына қызмет ете бастайтын болады.“Мәдени мұра” Маңғыстау өңірі үшін арнайы дайындалған бағдарлама секілді болды деген сөзді біз бірнеше маңғыстаулық жерлестеріміздің аузынан естідік.Дәл осындай ойды өз аймағына сәйкестендіріп, еліміздің басқа өлкеде тұратын өкілдері де айтып жатқан болар.Бұл күндері өзім еңбек еткен:Шыңғыстау өңіріндегі Абай-Шәкәрім мұнаралары, Омархан-Нұржамал, Тоқтамыс батыр күм­без­дері, Ділдә, Әйгерім, Ақылбай, Шәкір Әбенов сағаналары;Қаратау өңіріндегі Домалақ-Ана кесенесі;Атырау өңіріндегі “Хан ордалы Сарайшық” кесенесі;Маңғыстау өңіріндегі Абыл ақын (1777-1864 жж), Досан батыр (1829-1876 жж) күмбездері менің көзіме бұрынғыдан да жарқырап елес беретін болды...Сегіз томдық “Қазақ халқының шежіре тарихы”, он екі томдық “Маңғыстау мұралары” атты кі­таптар осы “Мәдени мұра” бағдар­ламасы­ның арқасында жарық көрмекші.Ал бағдарламада мұндай шара­лардың қаншамасы қарастырылған.Президенттің үстіміздегі жылғы Жолдауы мен “Мәдени мұра” бағдарламасының арқасында менің бұл өмірден, өзімнің тындырған жұмыстарымнан қанағат табуым­ның шамасы арта түсті. Бұл бағдар­лама менің көңіл қарынымды тойдыру үшін, менің рухани сұранысыма нәр беру үшін, баяғыдан бері істеп келе жатқан істерімнің дұрыстығына, түскен соқпағымның елге қажет болып шыққанына көз жеткізу үшін жасалғандай болды...Ертедегі бабаларымыз Қытай қорғанынан Балқан тауына дейінгі жерлерде еркін көшіп, еркін жайлаған заман болған. Түркілердің сондай алып империяларын өздері құлатқаны туралы, бастарынан ауызбірлік кеткен күні өздері талан-таражға салғаны  туралы олар әңгіме етпейді...Содан барып Бұқар жырау “Әттең, дүние, қайтейін, баста бірлік болмады-ау” деп көкірегі қарс айрыла күрсінген еді...Ел берекесінің алтын ұясы – елдің ауызбірлігі екендігін Мұрат Мөңкеұлы сөзінен де аңғарамыз:...Қоныстың бәрін жоғалтқанНоғайлы, қазақ надан жұртБірлігінің кемісі,–демеп пе еді...Биліктен дәмелілер Нұрсұлтан Назарбаевтың “Мен қазір сауатты елді басқарып отырмын” деген сөзі­нің астарына ақыл жүгірте алмай­тын секілді. Ол сөз Прези­ден­тіміздің өз еліне толық сенуінен туған сөз. Қазақ халқы қазір сауатты. Сауатты халық өз мемле­кетінің қозғаушы күші – заң мен ақыл екеніне көзі жетсе, тұрмысы тарықтырмаса ешқашан да өз мемлекетіне қарсы шықпақ емес...Елбасының  ұлттар мен діндер арасына сенім орната алған саясат­керлігі, ел тұрмысын жақсарту жолындағы еңбегі ел ауызбірлігін күшейте түсті.Нұрсұлтан Әбішұлы Қағба қақпасының алдында Алладан қазақ халқына бақыт тілеген екен, Алла тағала тілегін беріп келе жатқан секілді.  “Қазақта бір де бір кедей шаңырақ болмаса”  деп арман етеді екен, сол арманына тезірек жетсе деп біз де Алла тағаладан тілек тілелік.Бұл күндерде көпшілік жұрт Президенттің жақтасы екенін мақтана айтатын дәрежеге жетті. Жастар тәрбиесіз, азып барады дейді...Сол сөзді айтып отырған ақсақалдардың өздеріне олардың әкелері де айтқан. Әкенің балаға риза болмауы Асанқайғы заманын­да да, Құнанбай заманында да болған. Әкенің балаға риза бол­мауы адам жаратылысынан Алла­ның әке бойына сіңіретін қасиеті болар, асылы. Әйт­пе­се қазіргі жетінші сынып оқушы­сының білімін біздер әлі ұғынып болған жоқпыз ба деп күдіктенемін. Біздің ұрпақтың оларды кем көретіні олардың жаратылысты түсінуі, жан-жақты қабылдауы өзгерек.Егемендіктің арқасында ұрпағы­мыз музыка әлемінде дүние жүзін таң қалдыруды әдетке айналдырды емес пе!Ең дарынды халықтардың маңдайы­на жазылар шахмат өнері де қазақ баласына тағын ұсынбады ма!..Олимпиаданың чемпионы, әлемдік жарыстардың жеңімпаз­дары шығып жатқан жоқ па!Сағыз сатып бастап, мил­лиондар­ға қолы жеткен іскер жастарымыз қазір өз алдына бір қауым құрады емес пе!..Киношыларымыз Голливудпен қарым-қатынас жасаса, ұлдарымыз ғарышқа көтерілді емес пе?Біз бұл мақала арқылы қазақ халқының мәдениеті мен әдебиетін елдің бас байлығы деп есептейтін Қазақстанның бір азаматының “Мәдени мұра” бағдарламасына, республика Президентіне деген көзқарасын білдірмек болдық.“Баланың өзі өскендей, келін­нің өзі түскендей” демекші, егемен Қазақстанның бүгінге дейінгі жолы туралы ұмытып, жетістіктеріне көз жұма қарап, түбінде орындалуға тиісті, бірақ мерзімі жетпей жатқан шаруаларды өкімет жұмысының кемшілігі ретінде алға тарта­тындарға ой салмақ болдық.Іскерлігі мен саясаткерлігін дүние жүзі мойындаған, елімізді қауіпті өткелдерден аман өткізіп, енді үмітті белге жеткізбек Прези­дентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың ел бірлігін сақтау жолындағы еңбегіне тәнті еке­німізді айтпақ болдық.Мақаламызды ХІІ-ХІІІ ғасырда өмір сүрген Майқы би данамыздың бір ауыз сөзімен аяқтамақпыз:...О, Тәңірім, табынам!Біріге қалсам шамығам,Бер бесеуге береке!Арыс атам атынан,О, Тәңірім, табынам!Алтау ала болса, ауыздағы кетеді,Бесеу біріксе, берместі алады,О, Тәңірім, табынам!.. АҚТАУ. КЕШЕДЕН КЕЛДІК БҮГІНГЕ Сүлеймен МӘМЕТ. Әр халықтың шығу тегі, болмыс-бітімі, тілі мен діні, салт-дәстүрі болады. Мұның бәрі  ғасырдан ғасырға жалғасып келеді. Қазақ ұлты да  осы жолмен, яғни тақырдан емес, құнарлы топырақтан жаралып, талайды тамсандырып, таңдай қақтырар небір құндылықтарымен кешеден бүгінге жеткен десек, 1871-1872 жылдары Түркістан генерал губернаторының жобасы бойынша “Түркістан альбомы” атты көп томдық құрастырылған екен. Оны жүзеге асырған Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетінің түлегі А.Кун болатын. Мұнда отаршылдықтың қасірет қамытын киген Түркістан өңіріндегі  қазақ жұртының тыныс-тіршілігі,  өмір сүру үлгісі, Сырдария айма­ғындағы  көне қалалар, мазарлар, Ахмет Ясауи кесенесіндегі жәдігер­лер өз бояу-өрнегімен берілген.Альбом Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың беташар сөзімен ашылыпты. Бүкіл түркі жұртының алтын бесігі киелі Түркістан екенін айта келіп, Елбасы “Бұл кітап ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақтардың тіршілігі мен тұрмысы туралы фото-деректерді қайта назарымызға ұсынады. Оқыр­манның көз алдында Ұлы Түркі Елінің бір бөлігі – қазақ даласы тарихының жаңа беттері ашылады. Америкалық философ Дж.Сантаяна айтқандай: “Өткенін ұмытқан халық соның бәрін қайтадан басынан кешіруге мәжбүр болады”. Сондық­тан да біз өзіміздің өткенімізді біліп қана қоймай, оны қастерлеп,  келер ұрпаққа  аманат етуіміз қажет. “Түркістан альбомы” атты басылым туған жерінің тарихы мен мәдениетін қадірлей білетін баршаға ұмытылмас бағалы сыйлық болады деп білемін” дейді Президент.Берер тағылымы, көрсетер үлгісі бөлек бұл рухани дүние суреттерден ғана тұрмайды, А.Левшин, И.Ан­дреев, Ф.Ратцель секілді Түркістан аймағын, қазақ халқын жан-жақты зерттеп-зерделеген, соның нәтиже­сінде арттарына мол мұра қалдыр­ған ғалымдардың мақаласы альбом­да үш тілде  қатар берілген. Онда қа­зақтың салт-дәстүрі, әдеп-ғұрпы, ел мен жер атаулары туралы жазған­дары көп жайдан хабардар етеді. Әсіресе, қазақ халқының өмір ерекшелігі тайға таңба басқандай  анық көрініс тапқан. Алуан түрлі суреттерден ұлтымыздың сол дәуірдегі  түр-түсінен, киім киісінен, қазақтың қараша үйінен оның ішіндегі жасауларынан, ұлттық үлгілерінен, өмір сүру дағдыларынан сыр шертеді. Әсіресе Ахмет Ясауи бабамыздың кесенесіндегі алуан түрлі  жәдігер­лер, бұйымдар әдемі бейнеленіпті. Сол секілді бұрынғы кесененің то­лық көрінісіне қарап отырып, қазіргі жаңарған кезіндегі айырмашылықты да айқын байқауға болады. Көне Түркістан қаласының орнындағы  кірпіш қалалар да көрген көзді бей-жай қалдырмайды. Жалпы, бұл альбом арқылы бүгінгі өркениетті дамуымызға сондай қилы кезеңдер­ден өтіп барып жеткенімізді бағам­дайсың. Сонымен рухани дүниемізге тағы бір құндылық қосылғаны анық. ӘЛШЕКЕЙ КҮЙШІ Балтабай НҰРЖАНОВ, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің доценті. Қаратау мен Сырдың бел ортасынан шық­қан өнер тарландарының бірі — Әлше­кей күйші. Әлшекей күйші Қаратау өңіріндегі “Бектібай сазы” деген жерде 1847 жылы дүниеге келген.Әлшекейдің атасы Сиқымбай өз өңіріне есімі танымал, кең пейілді кісі болған. Елдің айтуынша, Әлшекейдің өз әкесі Бектібай да ойындағысын бүкпей бетке айтатын өткір кісі болған көрінеді. Әлшекейдің нағашы атасы Сыр мен Қаратау, Созақ пен Түркіс­тан өңіріне белгілі қобызшы екен. Әлшекей­ді жастайынан бастап сыбызғы мен қобызға баулып жүрген де осы нағашы атасы Рүстем еді. Алайда Рүстем қарт Әлшекейдің ықы­ласының біржолата домбыраға ауғандығын байқайды. Әуелде қобызға үйреткен күйле­рін тәп-тәуір етіп домбырада ойнағанына көңілі кәдімгідей марқайып қалады.Көнекөз қариялардың айтуына қараған­да, әкесі Бақтыбай баласына ән, күйлерді шеберлікпен орындауға үйреткен еңбегі үшін Рүстемге атан өгіз сыйлаған екен.Әлшекей күйшінің Сыр бойына атағы кең жайылған кезі болса керек. Ел қадірлеп, үлкен-кіші түгел құрметтеп, қадір тұтқан. Тәттімбет пен Аққыз күйлерінің көпшілігін тарта білетін Сыр өңірінің әйгілі күйшісі Бөпенің даңқын естіп жүрген Әлше­кей бір күні арнайы іздеп Шиелі базарына келеді. Базар іші лық толған халық, бәрі де сілтідей тынып қалған. Жақындап қараса, күй тартып отырған Бөпенің өзі екен. Бір күйден соң екінші күйге ауысып төгілтіп отыр. Алдымен 28 күйдің шығу тарихын айтып, сонан соң “Міне, осылай болған екен” деп қайтып орындап отырады. Күй­шінің домбыра қағысын жіті бақылап, күй тарихына аса зейін қойып тыңдап отырған Әлшекейге Бөпенің көзі түсіп, назары ауады. Сәлден соң Әлшекейдің шамасын бай­қамақ боп, оған домбырасын ұсынады. Дом­быраны қолға алған Әлшекей олай-бұ­лай тыңқылдатып көреді де, бір кезде күңі­рентіп ала жөнеледі. Сөйтіп, ол ә дегеннен-ақ Бөпенің соңғы тартқан күйін бұлжытпай орындап береді. “Ал, енді қайтер екенсің” деген Бөпе басқа бір күйді тартады. Әлше­кей оны да құйқылжыта орындайды. Осы­лай бірнеше күй тартады. Әлшекейдің есту, қабылдау сезімінің аса күштілігіне тәнті болған Бөпе өз күйлерін орындауын өтінеді. Күйшінің тілегіне орай ол өзі шығарған “Тайшұбар” “Айрауықтың ащысы”, “Бозін­ген” күйлерін нақышына келтіріп орын­дай­ды. Жас күйшінің орындау шеберлігіне риза болған Бөпе шаршы топтың ортасында арқасынан қағып, “Бақ тауып та қонады, ауып та қонады” деген осы. Бақ менен ауып, мына саған қонғалы тұр екен. Осы жасқа келгенше Қыр мен Сырды аралап жүріп сен сияқты дарынды жасты бірінші кездестіруім деп ақыл-кеңесін айтып, батасын берген екен.Дәулескер күйшінің алғашқы әйелінен Ерсұлтан, Бексұлтан атты ұлдары болған. Ол әйелі ертерек дүние салған соң, оның сің­лілерінің бірі Кенжеқызға үйленсе керек. Одан Қарабала, Жұмабек, Дәнебек туған. Тағдыр талайымен 1888 жылы Әлшекейдің бұл әйелі де дүниеден өтеді. Әлшекей үшінші рет үйленіп, кейінгі әйелі Қара­көзден Мұса, Әлеухан атты ұлдары дүниеге келеді.Кәмпеске кезінде “бай­дың тұқымы, бидің ұрпағы” деген желеумен колхоз мүшелігіне қабылдан­баған Әлшекейге тоғыз баланы асырау, ел қатарына қосу жеңіл соқпады. Күн­көрістің қамымен бүркіт са­лып, тазы жүгіртіп, аң аулау­ды кәсіп етеді. Заман тәлкегіне түскен Әлшекей Тәжікстанның Қорған­төбе ауданындағы Жуан қыстағына бір түнде қоныс аударады.Бұл кезде Әлшекейдің 80 жасқа таянып қалған кезі болса керек. Тоғыз ұлдың ішінде домбырашылық өнер Дәнебекке қонғанына көзі жетіп, оған шүкіршілік етеді. Ол өз өнер жолын, әрбір күйдің шығу тарихын ұлына айтып: “Дәнежан, ұғып ал, үйреніп ал. Бұл дом­быра қазірден бастап сенікі. Бұны жиде­ден өзім жасаған едім, туған жердің көзі ғой, бұдан былай сен тартасың. Қадір тұтып, қастерлеп ұста, құлыным” деп домбырасын баласына ұсынған еді. Міне, әке домбыра­сын ұстаған Дәнебек оның күйлерін үйре­ніп, ел ішіне таратушылардың бірі болды.Сол Дәнебектен Сисенбай, Жидебай. Жидебай атамыз “Сунақата” кеңшарында ауыл шаруашылық саласында абыройлы еңбек етіп, зейнетке шығып, 2003 жылы дүниеден өтті.Жидебай ата­мыз­ды тірі кезін­де сөзге тартқанымызда:— Үлкен атамыз Әлшекей 1932 жылы 85 жасында Жуан (Тәжікстан) қыстағының шетіне жерленді. Ал әкеміз Дәнебек алпысыншы жылдары кіндік кескен жеріне көшіп келіп, жетпістен асып барып, 1969 жылы қайтыс болды. Дәнебек әкеміз шаруа кісі болатын, көп сөйлеспейтін еді. Ата сөзі есте қалған болу керек, өнер жолын қума­ғанмен, әке домбырасын өмірінің соңғы күндеріне дейін серік қылып өтті. Әкеміздің домбырасының тоғыз-он ғана пернесі болатын. Сол пернеден неше түрлі сазды, әсем дыбыс­тарды домбыра бетіндегі қақпаққа тигізбей, ды­бысты анық шығарып ойнайтыны әлі есім­де,— десе, оны Күлжан анамыз да құптап:— Атамыздың домбырада ойнаған күйлері көкірегімізде жатталып қалғандығы соншалықты, әлі күнге дейін құлағымыздан кетпейді, — деп қойды. Айтуларына қара­ғанда, Әлшекейдің 100-ге тарта күйлері болған көрінеді. Тіпті, кейбір күйлерінің аттары өзгертіліп айтылып жүргеніне реніш білдірді. “Дәнебек әкеміздің көзі тірісінде күйлерін жазып алу ойымызда болғанымен, өкінішке орай оның бір реті келмеді” деп ауыр күрсінді. Жидебай атамыздың өкіні­шімен бірге көкірегінде жаттаулы тұрған реніші де бар екен. “1969 жылы бір кісі келіп менен атамыздың сегіз күйін радиоға жазып алып, кейін өзінің атынан бергендігі мені қатты ренжітті. Сонан кейін кім келсе де, мен күйді бөгде кісіге тартып бермеймін деген уәдем бар еді” дейді ақсақал.Дегенмен, атамыз райынан қайтып, Әлшекей­дің бірнеше күйлерін толқыта орындап берді.Біз атамыздың домбыра тартысына дән риза болдық. Домбыра перне­сіндегі сау­сақтың жүрісі адам жүре­гін бір тебі­рентіп өтті. Жәкеңнің осы жаста домбыра тартқаны мынадай болса, жиырма бес жаста қалай тартты екен деген ой келді. Бір кезде шешіле сөй­леп ол: “Дәнебек әкеміз Әл­шекей атамыздың күйлерінің шы­ғу тарихын, үзеңгілес болған жыр­шы, күйшілерді әңгімелеп оты­ратын” деп бастады әңгімесін атамыз.Әлшекей Арқаның Тәттім­беті тарт­қан “Саржайлау”, “Қос­басар”, “Кө­кейкесті”, Шалқар мен Аралдың құмын қыстаған күй өнерінің көрнекті өкілі Қазан­ғаптың “Көкіл”, “Шыныаяқ тастар”, “Боз­тор­ғының бөгелек қағуы” күйлерін тыңдап, оларды көріп, өнердің үздік нұсқаларынан тәрбие алып, шеберлігін шыңдағанын айтып, әңгімесін жалғастырды.Бірде Арқадан шыққан Әлшекей жанын­да туысы Аралбай бар Қаратаудың етегін жаз жайлап отырған бір үйге бесін ауа жетсе керек. “Кім бар-ау?” деген тосын шыққан дауысты естіген үй иесі сыртқа шықса, ат­тың үстінде отырған зор денелі, қоржынын­да үкілі домбырасы бар адамды көреді. Оның Әлшекей екенін тани кеткен Әли қарт “Қадірлі қонағым болыңыз” дейді. Бұл кезде 15 жастағы Сүгір Тәттімбеттің “Сар­жайлау”, “Қосбасар”, “Сылқылдақ”, “Был­қылдақ” күйлерін әжептәуір үйренген кезі еді.Әлшекей Қаратау елінің шығыс жағында Сүгір деген күйші баланы естігені бар-ды. Осы соның үйі болды-ау шамасы еді деп ой түйеді. Ауыл-аймақта жақсылық хабар жата ма, Әлшекей күйшінің Әли қарттың үйіне келгенін естіген жұрт тез арада жиналып та қалыпты. Жиналған жұрт атамызға күй тар­тып беруге қолқа салады. Әлшекей қолына домбырасын алып, салалы саусақтарымен бір-екі рет қағып-қағып жіберіп, Арқадағы естіген күйлердің бірнешеуін тартып береді. Жұрт шуылдасып Әлшекейге өзінің күйін тартып беруге өтініш жасайды. Ол өзінің күйлерінің шығу тарихын айтып, “Тай­шұбар”, “Егес”, “Бозінген”, “Тепеңкөк” күй­ле­рін нақышына келтіріп орындап береді. Бір кезде көпшілік ортасынан “Біздің Сүгір күй тартсын!” деген дауыстар шығады. Сүгір кереге басындағы ілулі тұрған домбырасын алдырып, бала жастан үйренген Тәттімбеттің күйлерін және ел арасында көбірек тараған халық күйлерін үлкен шеберлікпен орындайды. Жас Сүгірдің қолының жүрісіне, пернені басқандағы дыбыстың сырлы әсеріне тәнті болған атамыз оған ақ батасын беріпті.Осы ретте тарихи деректерге жүгінсек, Сүгір Әлиев 1961 жылы, Әлшекейден 29 жыл кейін дүние салады. Олай болса, Сүгір мен Әлшекей күйлері көп ретте сарыны үндес келеді. Әлшекейдің Сүгірге деген ұстаздық ықыласының молдығын осыдан аңғаруға болады. Енді бір дәлел – Төлеген Момбеков те Әлшекей күйлерін Сүгірден үйренген десек, асылық айтпаған болар едік.Бүгінгі күнде Әлшекей күйлерінің наси­хаттаушысының бірі Жаңақорған ауданы, “Жұлдыз” кеңшарында ауыл шаруашылы­ғында біраз жыл бас есепші болып қызмет ет­кен, (бүгінде зейнеткер) жиен немересі Ты­нысбек Дүйсебеков күй өнеріне келуіме Әл­шекей күйлерінің сазды иірімдері әсер етті, — дейді.Кезінде Әлшекейдің қанжығалас досы болған Ибаш атамыздан Әлшекейдің 15 күйін қолма-қол тартып үйрендім деп “Тол­қын”, “Жаяукербез”, “Егес”, “Шерлі”, “Тайшұбар”, “Сылдырма”, “Аққу кеткен” т.б. күйлерді орындап берді.Тыңдай келгенде Әлшекейдің әрбір күйінің өзіндік ерекшеліктері бар. Күйлердің шығу тарихына орай қағыстары да өзгеріп тартылады.Сөз соңында айтарымыз, күйлері халық ара­сында ұмыт болып бара жатқан Сыр елінің өнер тарланы Әлшекей күйші туған топырағында елеу­сіз, ескерусіз қалмауы керек. Оның шығар­ма­ларын келешекке жеткізу — бүгінгі ұрпақ парызы. * * *Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі Тарихи-мәдени мұра департа­ментінің деректеріне сүйенсек, Президенттің  2004-2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” бағдарламасына биыл республикалық бюджеттен жалпы 749,419 миллион теңге бөлінген. Оның 186,918 миллион теңгесі рухани құндылықтарды жаңғыртуға арналыпты. Олардың қатарында Атырау облысындағы Жұбан, Қызылорда облысындағы Айқожа, Ақтас, Асан ата кесенелері, Маң­ғыс­тау облысындағы Қараман ата мазары, Оңтүстік Қазақстан облысындағы Есім хан кесенесі, “Шығыс моншасы”, Алматы қаласындағы Офицерлер үйі бар. Ал археологиялық зерттеулерге 94,0 мил­лион теңге қарастырылған. Соның нәти­жесінде 30-дан астам қала, қоныс, оба, қорған­дарға, нақтылай түссек, Ақмола облысындағы Бұзоқ, Алматы облысындағы Қойлық, Талғар қалашықтарына, Атырау облы­сын­дағы Сарайшық, Батыс Қазақ­стандағы Жайық, Оңтүстік Қазақстандағы Жуантөбе, Қараспан төбе, Шымкент, Сауран, Сидақ, Отырар қалашықтарына, Шығыс Қазақстандағы Берел, Шілікті обаларына, Жамбыл облысындағы Меркі-Жайсан зиярат орнына, Батыс Қазақстан­дағы Қырық оба­сына, Қарағандыдағы Тоқтауыл тұрағы­на, Айбас, Кент, Талдысай обаларына, Қос­танайдағы Бестамақ обасына, Қызыл­ордадағы Шірік Рабат мазарына, Маң­ғыстаудағы Тоқсанбай қоны­сына, Павло­дардағы Шідерті-ІІІ тұрағына, Солтүстік Қазақстандағы Ботай қонысына қазба жұмыстары жүргізілген. Сол секілді Ұлттық кітапхананы рухани құнды­лықтармен толықтыруда шет елдерден 16 кітап Қазақстан тарихына байланысты жария­ланбаған деректер әкелінген. Қазан қаласының кітапхана­ларына жасалған ғылыми-зерттеу экспедициялары­ның қорытындылары бойынша 155 кітаптың көшірмелерін алуға келісім-шарт жасалған. Және  Англияның Лондон, Оксфорд, Францияның Париж, Испания­ның Мадрид, Кордова, Малага, Севилья, Италияның Флоренция, Германияның Берлин, Майндағы Франкфурт қалаларындағы кі­тапха­наларға ғылыми-іздеу экспедициялары жүргізілген. Экспедиция нәтижесінде кітапханалардан табылған 200-ге жуық басылымдар мен 77 қолжазбаның көшірмесі жинақ­талған. Қытайдың тарихи мұрағатынан Қазақстан тарихы мен мәдениеті бойынша шағатай, маньчжур, ойрат, моңғол және қытай тілдерінде жазылған 3500 сирек кездесетін құжаттар табылған. Алыс шетелдерде мәдени құндылық­тарды анықтау жөніндегі жұмыстар 2006 жылы жал­ғасады. “Қазақстан” телерадио­корпорациясы қазақтың ертеден келе жатқан 255 күйлерін қазіргі заманғы таспаларға жазып, шығаруға қол жеткізген. “Мәдени мұра” бағдар­ламасы бойынша кітап шығару ісіне 2005 жылы – 339,383 млн. теңге қар­жы бөлінген. Соның нәтиже­сінде “Бабалар сөзі” кітабының 7 томдық дестесі дайындалып баспаға өткізілсе, бүгінде оның 2 томы жарыққа шыққан. “Қазақ әдебиетінің тарихы” кітабының 2 томы, “Қазақ музыкасының антоло­гиясы” кітабының       1 томы, “Әбілхан Қастеев” пен “Орал Таң­сықбаев” атты бейнеальбом оқыр­ман қолына тиген. “Қазақ­стан – ХІХ ғасыр сурет­шілерінің шы­ғармашылығында” атты кітап-альбомы дайындалу үстінде.