Сәрсенбі, 02 шілде 2008Аталмыш му­­­­зыкалық шы­­­­­ғарма ұлт мә­­дениетінің та­рихында ер­екше орын ала­­ды. Ха­лық­тың көр­кемдік да­на­лығы ретінде бағаланатын рухы биік опера өткен ғасырдың бірінші жар­тысында қазақтың жазба музыка өнерінің іргетасын қалаған еді.

Евгений Брусиловский мен Ғабит Мүсіреповтің бұл клас­сикалық туындысы 1934 жылы сахна төріне шығып, 1936 жылы Мәскеудің атақты Үлкен теа­трында айтарлықтай табыспен орындалса, сол уақыттан бері 1500 рет көрсетілген қойылым ха­лықтың сүйіспеншілігіне бө­ленді. “Қыз Жібектің” құдіреттік құпиясы неде жатыр десек, ол бір­неше топтама се­беп­тер­ден тұ­рады. Оның іш­ін­де ең біріншісі –­ операның негізіне эпостың мазмұнының алынуы дер едік. “Қыз Жібек” эпосы халық шы­ғар­машылығының ас­қан үлгісі. Біз бүгін осы му­зы­калық туын­дының кейбір көр­кемдік сипат­тарына тоқталуды мақсат еттік. Тұңғыш ұлттық операның ли­брет­тосын жазған Мұхтар Әуе­зов­тің сөзімен айт­қан­да “тілді дәл және нағыз ше­шен­дікпен игерген, сөздің нәрі мен күшін көр­кемділігінен іздеген” Ғабит Мүсірепов екені жұрт­шылыққа белгілі десек, көр­некті суреткер өзінің қайталанбас да­ры­нын “Қыз Жібек” операсын жазу ба­рысында да айқын көр­сете алды. Мұнда Ғабеңнің туған хал­қының фоль­клорын, дәстүрлі мә­де­ние­тін, оның әртүрлі фор­ма­лары мен жанрларын, өте бай эпи­ка­лық, шешендік өнерін жан-жақ­ты білетіндігі айқын байқалады.Кезінде опера клавирінің бас­падан шығуына байланысты Ғабит Мүсірепов оған кіріспе сөз жазған еді. Бұл кіріспеде кемең­гер жазу­шы шығарманың көпте­ген құн­ды­лықтарын үлкен білгірлікпен көр­сет­кен. Ол “Қыз Жібек” эпосын дүниежүзілік мәні бар рухани қазынаға жат­қы­зып, оны қазақ халқы­ның көр­кемдік дана­лы­ғы­ның ескерт­кі­ші деп ерекше баға­лаған болатын.Өзінің алғашқы опералық туындысы – “Қыз Жібекті” Ғ.Мү­сірепов өте жақсы көрді, либреттоны бірнеше рет қайта редакциялап, шеберлікпен өң­деп, мінсіз мәтін жасады, жаңа музы­ка­лық-сахналық және орын­­дау­шылық интер­пре­та­ция­ларды жібермей, театрға ұдайы барып тұр­ды. Ғабең өз күн­де­лігінде былай деп жазыпты: “Қыз Жібектің” жаңа қо­йы­лы­мын екі рет көрдім, жаман емес. Әсіресе Күләштің орынбасар сің­­лісінің шыққанына қуандым (бұл Б.Төлегенова – авт.). Әлібек (Ді­нішев) – бұл күнге дейін та­былмай жүрген Төлеген. Талант!”. Ал біз өз тарапымыздан қазіргі кезеңдегі Жібегіміз ол Нұржамал Үсенбаева деп қосар едік.“Қыз Жібек” операсының көр­кем­дік құндылығы – оның музы­калық тілінде жатыр десек, тап осы кезде жас композитор Евгений Бру­си­ловский Ленинград кон­сер­ва­ториясын бітірісімен, жолдама алып, Алматыға келген еді. Бұған дейін ол қазақ музыкасымен А.За­тае­вичтің ән-күй жинақтары ар­қылы та­ны­сып, үлгерген бо­ла­тын.Бо­л­а­шақ ком­по­зи­тор бұл жи­нақ­тардағы халықтың бай мұрасын сүй­сіне қа­­былдап, оны шек­сіз құш­тар­лықпен маман ретінде жоғары бағалаған. Е.Бру­силовский қазақ жерінде алғашқы шы­ғар­ма­шылық қадамын қазақ әндерін но­таға түсіріп, оларды жү­йелеп, көр­кемдік сипаттарын жіктеп, фоль­клорлық лабора­то­рияда белсенді жұмыстар жүргізді. Жас музыкант ұшан-теңіз қазақ музы­ка­сын бойына сіңіріп, байтақ қазақ жерінің му­зы­ка­сындағы ай­мақтық ерекшеліктерді ажыратып, да­рынды ұлт өкілдерімен тығыз байланыста болды. Евгений Гри­горьевич өзі тірі кезінде әр­дайым “Қыз Жібек” операсының сәтті шығуына халықтың талантты ән­шілері мен күйшілерінің зор көмегі тиді, дейтін.Ол әрдайым Исаның, Манар­бек­тің, Қанабектің, Құрманбектің, Күләштің, Әміренің және тағы да басқа біртуар өнер тұлғаларының есімдерін сүйіспеншілікпен ай­татын. Олардың орындау мәнері, сирек кездесетін табиғи қабілеті, әртістік шеберліктері жөнінде композитор өз күнделіктерінде шынайы ризашы­лық­пен еске алады. Көркемдік-эсте­тикалық танымының, ұлттық ерек­ше­ліктерді қа­былдау кри­т­е­рий­ле­рінің қа­лы­п­та­суына, халық шы­ғар­ма­шылығының аймақтық-стильдік негіздерін бі­луіне композиторға қазақ әдебиеті мен өнерінің негізін салушылармен көп жылдық достығы да әсер етті. Ол өмір бойы М.Әуе­зовті пір тұтып өтті, Мұқан Тө­лебаевты туған баласындай жақсы көрді. Бейімбет Майлин мен Ғабит Мүсіреповтің либреттоларына опералық шығар­малар жазды. Әбділда Тәжібаевтың өлеңіне әйгілі “Қос қарлығаш” әнін шығарды.“Қыз Жібек” операсының ке­ре­мет­тілігі, оның музыкасының тү­гелімен фольклорлық бастауларға негіз­делгені. Композитор тақы­ры­бы, жанры, өзіндік ерекшеліктері әр­­түрлі фольклор үлгілерін кейіп­керлермен, сюжет дра­ма­тур­гия­сымен байла­нысты пайдаланған. Е.Брусиловский қолданған мате­риал­дың ерек­ше­ліктерін, стильдік, өзін­дік көр­кем­ділігін сақтай оты­рып, опералық өнер жанры заң­ды­лықтарымен епті түрде келтірген. Ол негізгі образ­дар­дың ішкі та­биғатын ашу мақсатында түрлі кәсіби әдіс­терді орынды қолданған, оларды ар­найы лейт-тақы­рып­тармен бел­гі­леген. Мысалы, басты кейіпкер Қыз Жібектің әртүрлі психологиялық күйін білдіру үшін композитор бірнеше әндер арқылы қуанышты, көтеріңкі лепті “Гәк­ку”, нәзік үнді “Толқыма” және траге­дия­лық көңіл күйді “Дү­ние-ай”, екпінді ойды “Раушан” орынды пайдалана білген.“Қыз Жібек” операсының өмір­шеңдігінің өзегін анықтауда ерекше көңіл аударатын мәселе – ол шығармада ұлттың өмі­рі­мен тығыз байланысты дәс­түр­дің кең қамтылғанында. Мұнда эпостың өзегінен сусын­дан-ды-рылған, халық өмірінен нәр­лен­ген фоль­клор жанрлары кәсіби тәсілдеуге түсіп, әсерлі амал­дармен да­мы­тыл­ған. Эпостың түйінін ашуда, атал­ған ұлт мәде­ниетінің фор­ма­лары операның әр бөлімінде орынды қолданылып, өздерінің сюжеттік-драма­тур­гия­лық функ­ция­сын атқа­рады. Ком­по­зи­тор­дың бұл әдістері лиро-эпос­тың көркемдік сипатын, оның эс­тетикалық тартымдылығын, не­гіз­гі   кейіпкерлердің іс-қи­мылын, олардың ара­сындағы қай­шы­лық­тарды тереңдете түседі.Музыкалық ту­ын­дыда эпос­та­ғы­дай ха­лық­тың бай ән-күйлері өз­деріне тән кіші формалар арқылы сұрыпталған, яғни мұнда бата сөз, қарғыс, жоқтау, зар, көңіл айту, қоштасу және т.б. түрлері опера желісінің дамуында ең кульминациялық шиеленіс эпизодтарында шо­ғыр­лан­ған. Мысалы, ол – Ба­зар­­байдың теріс бата беруі. Мұнда Төлегенге теріс бата бер­ген әкесі прозалық сөзбен: “Айтқаным айтқан, одан, сірә, қайт­пан, қал­дым қатып со­нымда” – дейді. Бұл туралы алдыңғылардың бірі болып эпосты зерттеуде академик М.Әуезов былай деп жазған: “Светлому стремлению Тулегена препятствуют четыре черных силы, четыре темных преграды. Первая из них – пустыня, да­лекий путь; вторая – протест ро­д­ителей – немилость судьбы; третье – беспомощность, оди­но­чес­тво; четвертое – веро­ломство Бекежана”. Операның ең бір кульминациялық көрінісі – ол төртінші перде. Мұнда Төлегенді зұлымдықпен өлтір­ген, оның ақбоз атына ие болған Беке­жанды Жібек былай қарғайды:Елді құртқан қарақшы,Ел болып сені қарғасын.Үрім-бұтақ, зәу-затың,Мендей болып зарласын.“Қыз-Жібек” операсын құл­пырт­қан халық дәстүрінің қол­да­ну мысалдарын келтіруге болады. Қорыта айтқанда, тағы бір тоқ­талатын мәселе, ол атал­ған эпос­тың мазмұны, оның жанр­лық бай­лығы, көркемдік құн­дылығы тағы басқа сипат­тары музыкалық сах­наға дайын, “сұранып” тұрғандай.Өткен жүзжылдықта сахна төрінен жарқыраған, Е.Бруси­ловский мен Ғ.Мүсіреповтің “Қыз-Жібек” операсы ұлттық мәдениетіміздің тамаша нұсқасы болып, жаңа мыңжылдықтың рухани қазынасына айналды. Эпос сюжеті атақты екі сериялы ки­нофильмде, Б.Аюхановтың ат­тас балетінде, Б.Атабаевтың қой­ған жаңа мюзиклінде әртүрлі көр­кемдік жолдармен шешімін тап­ты. ЮНЕСКО шеңберінде ата­лып отырған “Қыз-Жібек” эпо­­сының музыкасы мемлекеттік “Мәдени мұра” жобасы бо­йынша баспадан шыққан бес­том­дық “Қазақ музыкасының анто­ло­гиясында” да өзінің маңызды орнын алды.

Авторы: Сара КҮЗЕМБАЙ, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының музыка өнері бөлімінің мең­ге­ру­ші­сі, өнертану докторы, профессор. «ЕгеменҚазақстан»