Бейсенбі, 24 қыркүйек 2009Тарих тылсымына үңілсек, “мәдениет” ұғымы ежелгі заман­да жер жырту, бау-бақша өсіру ісімен, ауыл шаруашылығымен тығыз байланыста қарасты­ры­лады. Кейінірек Цицерон еңбек­терінде (б.з.б.45 ж.) бұл сөздің мағынасы мейлінше тереңдетіліп, “жанды жетілдіру” сипатымен көрінді. Уақыт өткен сайын мә­дениет “білім беру”, “даму”, “құрметтеу” секілді кең ауқымды мағыналарға ие бола бастады. Қазіргі кезде мәдениет ұғымы белгілі бір тарихи дәуірдің, нақ­тылы қоғамдардың, халықтар мен ұлттардың мате­риалдық және рухани даму деңгейін сипаттауда кең қолда­нысқа енгізілді. Мәдениет – халықтың мыңдаған жылдар бойы жинақтаған шығарма­шылық мұрасы. Онда қоғам мен жеке адамның рухани ізденісі, халық­тың даналығы мен адам­гершілік нышандары жинақ­талған.

Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаев бұл тұрғыда: “Қай халықтың болсын өзге ұлтқа ұқсамайтын бөлек болмыс-бітімін даралап, өзіндік тағдырын айқындайтын басты белгі – мәдениеті. Мәдениет – ұлттың бет-бейнесі, рухани болмысы, жаны, ақыл-ойы, парасаты. Өркениетті ұлт ең алдымен, тарихымен, мәдение­тімен, ұлт ұлықтаған ұлы тұлғаларымен, әлемдік мәдениет­тің алтын қорына қосқан үлкенді-кішілі үлесімен мақтанады. Сөйтіп, тек өзінің ұлттық төл мәдениеті арқылы ғана таны­лады... Адамзат тарихының күре тамыры – мәдениет, ал мәде­ниеттің күре тамыры – адам­заттың ақыл-ойы мен іс-әре­кетін дүниеге әкелген мате­риал­дық құндылықтар болып табы­лады” деп атап көрсеткен-ді.

Расында да, Қазақстан – өткеннің аса бай мәдени-тарихи мұраларын еншілеген ел. Бұл жағдай мәдени-тарихи құнды­лықтарды зерттеу, сақтау, рухани игеру бағытындағы іс-шараларға жіті назар аударуды міндеттейді. Міне, сондықтан да тарихи-мәдени мұраларды қорғау мен пайдалану саласында мемлекеттік “Мәдени мұра” бағдарламасы айрықша мәнге ие болып отыр. Бағ­дарламаның 2004-2006 жылдарға арналған кезеңінде қамтылмай қалған мәселелер оның 2007-2009 жылдарға арналған екінші кезе­ңінің іс-жоспарын әзірлегенде есепке алынып, бекітілді. Ұлттық мәдени мұраларымызды, оның ішінде тарихи-мәдени, сәулеттік және археологиялық ескерткіштерді зерделеуге байланысты кең көлемде ғылыми-қолданбалы зерттеулер жүргізілді. Бағдарламада тарих және мәдениет ескерткіштерін қайта жаңғырту жұмыстарына да көп көңіл бөлінген.

Қазақ даласындағы аса құнды тарихи мұралар ата-бабалары­мыздың ұрпақтарына аманаты, өнегелі өмірлерінің өшпес іздеріндей болып бүгінге жетті. Солардың бірі әрі бірегейі қасиетті Әулие-Ата өңі­рін­дег­і, Тараз топырағындағы жә­ді­гер­ліктер. “Мәдени мұра” бағдарламасы аясында аймақтағы, міне, осындай тарихи-мәдени мұраларды зерттеу мен насихаттау ісіне облыстық археологиялық-өлкетану мұражайы өзінің қомақты үлесін қосуда. Қазіргі таңда облыстық мұражай тараз­дық­тардың мәдени демалыс орын­дарының біріне, яғни өлкеміздің көп ғасырлық тарихи өткенінен қалған рухани-материалдық мұралары арқылы өскелең ұрпаққа тарих қойнауынан шежіре-сыр шертетін ұлағатты орынға айналып отыр.

Мұрағаттық құжаттарға сүйен­сек, облыстық мұражайдың іргесі 1931 жылдың 25 тамызында қаланған. Алғашқы кезде оның қорында бары-жоғы 1153 қана экспонат болды. Ал одан бергі 80 жылға жуық уақыт ішінде мұнда 40 мыңнан астам экспонат жинақ­талып үлгерді. Археологиялық, ғылыми-зертеу, жинақтау экспе­дицияларын көптеп ұйымдас­тырудың нәтижесінде мұражай қоры мейлінше толықтырыла түсті.

Тараз қаласының әлемдік дең­гейде аталып өткен 2000 жылдық мерейтойына орай мұнда қосымша тас мүсіндер мен көне түркі жазуларына, Тараздың 2000 жыл­дығына, суретші Л.В.Брюммердің шығармаларына арналған үш бірдей павильон ашылды. Қазіргі мұражай кешенінің жалпы экспо­зициялық көлемі 2010 шаршы метр аумақты алып жатыр. Әсіресе, мұндағы “Тас мүсіндер мен көне түркі жазулары” павильоны экс­понаттарының сирек те бірегей­лігімен ерекше көз тартады. Пішіні ертедегі қорған – обалар секілді жартылай шеңберге және көшпе­лілердің киіз үйіне ұқсас, яғни уақыт пен ұрпақтың мәңгілік сабақтастығы мен тарихи үйлесім­ділігін көрсетіп тұрғандай. Ата-бабаларымыздан мирас болып қалған бай мәдени-тарихи мұра­ларымыздың бірегей саласы түркі дәуірінің тас мүсіндері екені даусыз. Ғасырлар қойнауынан жеткен бұл мұралар кімнің де болсын көңілінде шын мәнінде де ғажайып әсерлер қалдырады. Көне заман бәдізші­лерінің шебер қолынан шыққан мүсіндер (балбал тастар) түрінде сомдалған кескін­демелер сан қилы. Олар – батырлар мен абыздар, билер мен жыршылар, бақташылар. Соңғы жылдары ғылыми экспеди­циялар жұмысын үйлестіру бары­сында облыс аумағынан жүзге жуық тас мүсіндер табылып, жинасты­рылып, келешекте бүлініп немесе із-түзсіз жоғалып кетпес үшін мұ­ражай қорына алынды. Оларды бір орынға жинақтап, зерделеп зерт­теуде өлкетанушы ғалым К.Бай­босыновтың (ол осы павильонның ашылуына да ұйытқы болды) көп еңбек сіңіргенін атап өту ләзім. Тас мүсіндер Шу, Мойынқұм, Т.Рысқұ­лов, Қордай, Сарысу аудандары аумағынан жеткізілді. Олардың ішінен, алыс Жайсаннан әкелінген бұдырлы сұр тастан ойылған, ұзындығы 93 см-ге, ені 28 см-ге, қалыңдығы 23 см болатын мүсінді ерекше бөліп айтуға болады. Мү­сінде кескінделген адам екі қолы­мен бір затты ұстап тұр, задында таста қобыз бейнеленген болуы керек. Қазіргі таңда бұл ескерткіш Алматы қаласындағы Ы.Дүкенұлы атындағы ұлттық аспаптар мұра­жайына қойылған. Иә, тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары тұнған бұл мұралар ата-бабалар өмірінің тілсіз куәгерлері болып қала бермек.

Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев Та­раздың 2000 жылдығы мерекеленуі кезінде осы мұражайда да болып, қасиетті, баға жетпес тарихи-мә­дени мұраларды көзінің қарашы­ғындай сақтаушы қыз­мет­керлер еңбегіне жоғары баға берді. Мұндағы қызмет­керлердің еңбегі мұндай құрметке әбден лайық. Айта кетер болсақ, олардың күшімен Италияда қола бұйымдар көр­месі, Тараз қала­сы­ның 2000 жылдығы қарсаңында Франция­да, Парижде ЮНЕСКО-ның штаб-пәтерінде дөңгелек үстел және көрме ұйымдасты­рыл­ды. Көрмеге 50 экспонат (олар­дың қатарында “Тараз би­шісі”, “Буд­да монахы”, “Қасқыр басты қола күпшек”, “Құс тұм­сықты құмы­ра” және басқа да көптеген орта­ғасырлық керами­калық ыдыстар, қола шырағ­дандар бар) қойылып, бұл фран­цуздар көңілінде керемет әсерлер қалдырды.

Сонымен қатар, мұражай қыз­меткерлері 2005 жылы Астана қаласында өткен “Ұлы Жібек жолы: Шығыс пен Батыстың үн­десуі” атты халықаралық ғы­лы­ми-тәжірибелік конференцияға да қатысып, “Ұлы Жібек жолы бойындағы Тараз қаласының рөлі”, “Жамбыл облысындағы архитектуралық ескерткіштер” тақырыбындағы баяндамаларын көп талқысына ұсынды. Ал, 2006 жылы Түркістан қаласында өткен “VІ-ХІІІ ғасырлардағы ақша айналымы” атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конфе­ренцияға қатысып, ой-пікір алмасты.

Астана қаласында өткен Қа­зақ­станның Тұңғыш Президенті атындағы мұражайда “Алға ұмтылған Қазақстан” аймақа­ралық музейлер көрмесі аясында жамбылдықтар ұйымдастырған “Тарихтың торабында таңба қал­ған” атты көрме Астана қаласы жұртшылығы өкілдері мен қо­нақ­тарын қайран қалдырды. Аста­налықтар Әулиеата өңірінің көне жәдігерліктерін бір ай бойына зор ықыласпен тама­ша­лады. Сөй­тіп, бұл іс мемлекеттік “Мә­де­ни мұра” бағдарламасы ая­сын­да атқарылған жұмыста­рымызды, қол жеткізген жетіс­тіктерімізді кең көлемде наси­хаттай алуы­мызға да мүмкіндік берді.

“Біз келер ұрпақтарымыз ұдайы жалғастыруға тиісті ұлы істі бастап бердік. Алыс жол – ал­ғашқы адымнан. Ол тоқта­майды да”, – деп Елбасымыз атап көр­сет­кендей, алдымызда елеулі мін­деттер, асқаралы асулар тұр. Өт­кеннен жеткен көненің көзін бо­лашаққа аманаттау – әрі адам­дық, әрі азаматтық парызымыз.

Қорыта келе айтарымыз, сан ғасырлық тарихы, әлем мәде­ниетінің дамуында айтарлықтай үлесі бар Тараз тарихы, киелі Жамбыл жеріндегі бірнеше мың жылдар бойы адам баласының қолымен жасалып, жинақталған тарихи-мәдени мұралар қазіргі мәдениетіміздің асыл бастауы, тұғыры ретінде келешек ұрпаққа бір жетсе, осы мұражайлар арқылы жетеді деген сенімдеміз.

Авторы: Құмар АҚСАҚАЛОВ, Жамбыл облысы әкімінің орынбасары.