Ежелгі түркілер туралы аңыз-ертегілер – бізге тарих қойнауының жекелеген үзінділері, ауызекі әңгі­мелер арқылы жеткені белгілі. Тарих ғылымдарының кандидаты А.Бисен­баевтың оқырман қауымға ұсынып отырған бұл кітабы сол жоғалған құндылықтар жайында сыр шертеді. Ежелгі тарихты жеткізушілердің үр­дісін сақтаған, жеңіл де түсінікті тіл­мен жазылған туынды бұрынғы заман­дағы түрік қолбасшыларының бейне­сін көз алдыңызға елестетіп қоймай, сонымен бірге түркілердің әрбір ерлігі мен дәстүрінен де мол мағлұмат береді.Кітапты оқып шыққанда, ойыма ата-анамның, үлкендердің “табалдырықтың үстінде тұрма”, “үйге жүгіріп кірме”, “жерді шұқуға болмайды” деген сөздері есіме түсті, – деді кездесуді жүргізген белгілі саясаткер Нұрлан Ерімбетов. – Олардың астарында соншама философиялық ойлар, халықтың данагөйлік ақылы жатқанын осы кітапты оқығанда жақсы түсіндім. Сөйтсем, бұл керемет мәдениет, керемет дәстүр, біздің ата-бабамыздың өткен үлкен өмірі екен.Аталмыш кітаптың бірінші басылымы 2007 жылы Мәскеуде орыс тілінде шыққан. Тираж санының аздығынан, тіпті Қазақстан оқырмандарына жетпей қалды десек те болғандай. Енді міне, ұлттық мәдени құндылықтардың сақталуы мен халыққа кеңінен жол ашуына ерекше ынтамен атсалысып жүрген “Қазақмыс” корпорациясының қолдауымен қазақ, орыс, ағылшын тілінде 1 мың данамен иллюстрациялық басылым жарық көрді. “Қазақмыс” корпорациясының жұртшылықпен байланыс департаментінің директоры Нұрлан Махмұдовтың айтуынша, ағылшын тіліндегі аударманың жоғары деңгейде болуы үшін Лон­донның ең мықты әдеби редактор­лары тартылған.Ресми өкілі ретінде маған көптеген шетелдіктермен жұмыс жасауға тура келеді, – деді өз сөзінде Нұрлан Махмұдов. – Олар елімізге келген соң қазақтар туралы мағлұмат­тар іздегенде, оны толық ала ал­май­тын секілді. Ал Асылбек Кнарұлының кітабын оқығаннан кейін мен со­лардың іздегенін тапқан сияқтымын.Әрине, кітапты қолға алған адам, оның безендірілуіне көңіл бөлмей қоймайды. Кітаптың дизайнері мен безендірушісі Алтынай Қуандықова өзінің жұмысына көшпелі түркі халықтарының элементтері бой көрсеткен ойлы, астарлы суреттер бере білген.Кітап негізінен бірнеше құнарлы көздердің жиынтығынан тұрады, ­– деді Асылбек Кнарұлы. - Бағымызға қарай біздің кезімізде немерелерін ата-әжелер тәрбиелеп, олар әртүрлі тарихты, аңыз-әңгіме, салт-дәстүрлерді айтып, құлағымызға сіңіріп өсірді. Екіншіден, кәсіби тарихшы ретінде осы пәннен сабақ беріп, Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, одан кейін ҚР Президенті Әкімшілігінің талдау орталығында қызмет атқардым. Үшіншіден, біздерге басқа да елдердің тарих қойнауына кіріп, түрлі мұрағаттарды ақтаруға жағдай туды. Төртіншіден, осы тақырыптағы шыққан жарияланымдар, түрлі кітаптар, эпостар, т.б. Егер көңіл аударсаңыздар, бүгінгі күнге дейін “Көне қазақ аңыздары”, “Көне татар аңыздары”, тағы басқа Шығыс халықтарының аңыздары деген еңбектер болғанмен, “Көне түркілердің аңыздары” кездеспейді.Автор өзінің кітабын ата-аналарына – Кнар Мыр­залыұлы мен Балқия Байгенқызы Бисенбаевтарға арнаған.Гүлзейнеп СӘДІРҚЫЗЫ. АСТАНАДА ТУҒАН ФИЛЬМ Жақында Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық драма театрында “Қалжа” лирикалық комедиясының тұсаукесер көрсетілімі өтті.“Қалжаны” жұртқа сүйін­ші­леп таныстыруымыздың үш түр­лі себебі бар. Біріншіден, елорда туралы фильмді күнде көріп жатқан жоқпыз. Сондықтан да Астана туралы түсірілген мы­надай көркем дүниенің жақын ар­ада экран арқылы жалпы кө­рерменге жол тартатынын алдын-ала құлаққағыс жаса­уы­мыз сөкеттік болмас. Екін­ш­і­ден, Жаңа жылда мұндағы әр отбасы ресейлік әйгілі “Тағ­дыр тәлкегі…” фильмін теле­ди­дардан тамашаламаса кө­ңілдері көншімейтін, тіпті ол ме­рекелік дастарқанның бө­лінбес бөлшегіне айналып кеткендей еді десек, артық айтпаған болармыз. Солайы солай-ау, бірақ та бұл кей-кейде рухымызды күйзелтіп: “Неге біз былай жыл сайын осы фильмге тәуелді болып отыра беруіміз керек? Оның орнын басатын төл фильміміз қашан дүниеге келер екен? ” деген сұрақты еріксіз алға тартатын. Былтыр олар – “Жаныңыз жадырасын…” фильмінің жалғасын шығарып тастағанда әлгі намыс жаны­мыз­ды одан сайын қам­шы­ла­ғаны тағы рас. Ішті қыз-қыз қайнатумен келген өкініштің жалынын мына фильм сәл де болса саябырсытқан сияқты. Қазақ режиссерлері қарап жат­қан жоқ екен. Дәлірек ай­т­қанда, өнер адамдарының да қабырғасын қайыстыратын осы мәселе екеніне көзіміз жетті. Қызық болғанда оны қоюшы режиссер, сценарийдің авторы, продюсері Қ.Қуа­ныш­баев атындағы театрдың режиссері һәм осыған дейін әзіл-қалжың театрының өнер­пазы ретінде көрерменге таныс болып келген әртіс – Сұлтан Срайыл. Фильмдегі актерлердің дені – астаналық қазақ драма театрының әртістері.Мінеки, “Қалжа” фильмін түсірудегі мақсат туралы түйіп айтқандағы ой осы–ол өзге жұрттың киносына қашанғы көзімізді сата береміз деген жанайқайдан туған. Сол мақсат ойдағыдай орындалған деуге толық негіз бар. Экраннан “Тағ­дыр тәлкегін…” біржола ысырып тас­тай алмағанмен, орыс фи­ль­мі­мен бәсекелесе алатын қазақы қал­жыңмен мынадай тың туын­ды­ның дүниеге келуі қалай деге­ні­міз­бен елорданың мәдени өміріндегі ай­тулы оқиға саналады. Желісі қазіргі қала тіршілігінің бір сәтіне, 31 желтоқсан күнгі адамдардың кө­ңіл-күйіне құрылған фильм қазақ­тың әр шаңырағына рухани сәуле құярына еш күмәніміз жоқ. Үшін­шіден, “махаббатсыз – дүние бос” демекші, екі жастың арасын­дағы ға­шықтық отының маздауына түрт­кі болған қызықты оқиғалар кісіні жалықтырмайды, фильм көзді ашып жұмғанша бір деммен сыр­ғып өте шығады. Рухани жан­са­райы жаңадан құлпырып келе жат­қан шаһардағы жастардың өмірі туралы мұндай лирикалық коме­дия­ның өмірге келуінің өзі кө­рер­менді бей-жай қалдырмас деп ойлаймыз.Бір сағат жиырма минөттік фи­льмнің езу жиғызбайтын тұстары жеткілікті. Оқиға фильмнің басты кейіпкері – Дастанның (Әділ Ахметов) іс-әрекеті не­гізінде өрбиді. Рөлдерді сом­дай­т­ын актерлер реті талғаммен таң­­далған. Ол соншалық шым-шытырық оқиғаны бастан кешіп жатқан жоқ, сабылып, сапы­ры­лыс­қан көп актер де көрінбейді. Негізгілері – Ақшақар (Әсел Қап­пасова), Асылбек (Асылбек Қапаев), Күншуақ (Азамат Эсқұлов), Жезде (Қалыбек Жұмаш), тіс дәрігері (Мейрам Қайсанов), Жетекші (Ақан Жанпейісов), Бизнесші (Ғани Құлжанов), медбике (Индира Сейітжанарова) рөлдеріне режиссер өмірлік көп түйінді, арман-мұратты сыйғызуға тырысып баққан. Күнделікті қала тіршілігінің қайталанып жататын арнасынан жұртты селт еткізерлік ерекше жәйтті таба білу суреткерлік шешім мен режиссерлік шеберлікті талап етсе, “Қалжа” фильмі сол биіктен мінсіз табылады. Алайда ол түсірілу техникасы мен кинематографияның заманауи талабы жағынан келсек, көркемдік деңгейі сон­­шалық асып кетіп бара жат­­қан дүние болмауы мүм­кін, бірақ та әлденеге әре­кет ете білудің өзі жетістік екенін ескерсек, комедия жан­рын­дағы көркем фильмдер қата­рын тағы бір фильмнің толық­тырғанына куәміз.Қазақстанның халық жазу­шысы Әкім Тарази мұндай ірілі-ұсақты фильмдерге мей­лін­ше қолдау көрсетіп отыру керек дейді. Мәселен, Гол­ливудта сандаған жекеменшік киностудиялар жұмыс істейді. Оған Қазақстан киносының бүгін не ертең жете қоюы не­ғайбыл, дегенмен мемлекет­тен бір тиын алмай, өз қара­жат­тарына, Оралбек Ботбай сияқ­ты өнер қолдаушысының меце­наттық көмегімен фильм тү­сірген жандар жайында біз де сын айтудан гөрі көбірек сыр ағытуға бейілдіміз. Қалай десек те киноның тамыры дәйім бүл­кілдеп соғып, қашанда тәуе­кел­дің желқайығы рухани құра­ғы­мызды желпіп тұрғанына не жетсін?! Жаңа жыл күні әр қа­зақ­тың отбасын қалжыңға қан­дыратын “Қалжа” туралы әлі де ой мен сөз мұнымен түгесілмес. Оның да бір кездері “Тағдыр тәл­кегі…” фильмі сияқты жал­ға­сы түсіріліп жатпасына кім ке­піл?! Бәрі – уақыттың уысында.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ.